Yazılarımız

Nis 8 2020

Lyndsey Winship

Çev. Bedirhan Enes Kelek

Ilgaz Berk Atasever

Selen Tezcan

 

Bu ayın başlarında, yirmi beş yıldan uzun bir süredir var olan Richard Alston[1] Dans Topluluğu[2], son gösterisini sergiledi. Bu gösteri hem bir kutlama hem de bir devrin sonu oldu. Alston, bağımsız bir koreograf olarak çalışmaya devam edecek. Peki ya bu ekiple yarattığı lirik, light-footed[3] İngiliz çağdaş dansına ne olacak? Koleksiyon ya da galerilerde muhafaza edilemeyen, geçici bir sanat formu olan dans nasıl yok olmayacak?

Birkaç yıl önce, İsveçli koreograf Mats Ek[4], emekli olacağını ve tüm repertuvarını gösterimden kaldıracağını duyurdu. Fakat kısa bir aradan sonra geri dönerek, eski işleri revize etmeye ve yeni eserler üretmeye başladı. Amerikan koreograf Mark Morris[5], akıllıca bir hamle alarak önceden, ekstra danslar hazırlayarak yokluğunda da gösterilerin prömiyer yapabilmesini sağlıyor. Merce Cunningham[6][7], New York topluluğunun, kendi ölümünden sonra iki yıl turne yapıp kapanabilmesi için oldukça titiz bir şekilde miras planları yaptı. Şu anda ise eserler kapsamlı bir arşivde güvenli bir şekilde korunuyor. Bu eserler yetkin çalıştırıcılar tarafından diğer topluluklara öğretilerek lisans veriliyor. Alvin Ailey Amerikan Dans Tiyatrosu’ndan[8][9] Pina Bausch[10]’un Tanztheater Wuppertal’ına kadar koreograf liderliğinde oluşan diğer topluluklar da yeni yönetmenlerle çalışmaya devam ediyorlar.

Alston Topluluğu, ekonomik sıkıntılar yüzünden kısa bir süre sonra kapanacak. Topluluğun kostüm, poster, program ve sözleşme gibi fiziksel eşyaları V&A[11] tiyatro ve performans arşivine katılacak. Beklenmedik bir yardım eli olan Google da 360 derece açıyla incelenebilecek kostüm fotoğraflarıyla birlikte 400 VHS[12] kasetini dijital ortama aktararak bir performans seçki arşivi oluşturacak. Bu sayede Alston’ın çalışmalarının bir kısmına internet üzerinden ulaşılabilecek.

Video filmleri, kayıt yapmak, öğrenmek ve performansı yeniden sahnelemek için değerli bir araç. Ancak danslar ağırlıklı olarak fiziksel ve sözlü yollarla aktarılır. Dansçılar da, çalıştıkları koreografın, hangi figürleri hangi amaçlarla oluşturduğuna dair hikâyeleriyle bu aktarımı besler. Çoğu sanatçı, filmleri dansın kavranması güç olan anlık enerjisini vermekte yetersiz bulur. Koreograf ve aynı zamanda Alston’ın 60’ların sonlarından sınıf arkadaşı olan Siobhan Davies[13][14], videonun sadece “14 Nisan 1982’de bitmiş bir ürünü” gösterebileceğini ama ürünün bir sonraki yıl bile aynı gözükmeyeceğini söyler.

Dansı yazıya dökmek mümkündür. Balede yaygın olarak kullanılan dans figürlerinin porte üzerine yazıldığı Benesh Notasyonu[15], ve çağdaş dans için bir alternatif olan Labanotasyon bunlara örnektir. Ama bu, temel yöntemden ziyade yardımcı yöntem olarak kullanılır. Çünkü bir dansı öğrenmek, piyano çalmayı nota ve akortlardan öğrenmek gibi mümkün değildir.

Bu denli hassas bir sanat formunda, büyük kurumlara dahil olmamış sanatçılar, birikimlerini çok az aktarabilirler. Şu anda doğu Londra’da bulunan Cell Project Space[16] stüdyolarında, 70’lerin sonlarında ortaya çıkan Yeni Dans akımı ve X6 koleksiyonlarından fotoğraflar ve belgeler sergilenerek, İngiliz dans tarihinin bir köşesine ışık tutuluyor. Bleeding Fairies [Kanayan Periler] ve Making a Baby  [Bebek Yapmak] gösterilerinin el yapımı posterleri, dönemin radikal ve feminist kültürünü yansıtıyor. X6 kurucuları, koleksiyonu resmîleştirmek istiyor. Fakat, koleksiyonun nerede ve nasıl muhafaza edileceği sorularının cevapları hâlâ bir muamma.

Eski dansçı Patricia Linton’ın[17] derlediği, sözlü bir tarih olan Voices of British Ballet[18][19] [İngiliz Balesinden Sesler], alternatif bir koruma projesi olarak hâlâ devam etmekte. Linton’un orijinal fikri, dört yüzden fazla röportajın olduğu büyük bir projeye dönüştü. Tabii projenin büyümesi, organizasyonla ilgili büyük problemleri ve dansçıların anlatmak istediklerini ses kayıt cihazında gösterememeleri gibi küçük problemleri de beraberinde getirdi. Linton, koleksiyonun en sonunda V&A arşivlerinde yer almasını umuyor.

V&A dans arşivcisi Jane Pritchard[20], çoğu küçük topluluğun V&A arşivi gibi kurumların uzmanlıklarına ihtiyaçları olduğundan bahsediyor. Pritchard, “Şimdilerde, bir şeyleri koruma üzerine daha genel bir farkındalık olduğunu düşünüyorum.” diyor ve sanatçılara her zaman yaptıkları işin geleceğini de düşünmeleri gerektiğini söylüyor. V&A, Mayıs ayında Royal Academy of Dance[21][22] [Kraliyet Dans Akademisi] arşivlerini sergileyecek. Diğer dans arşivlerini incelemek isteyenler ise V&A okuma odaları için randevu alabilecekler.  Müze, Kraliçe Elizabeth Olimpik Park’ındaki[23] yeni yerine taşınıp 2023’te kapılarını halka açtığında ise materyaller çok daha erişilebilir olacak.

Pritchard daha önce, Britanya’nın en eski dans şirketi olan Rambert’ın arşivlerini yönetti. Rambert’ın yapımcısı ve CEO’su olan Helen Shute, arşivi hem mağazalarda hem de sahnede şirketin kendi çalışmalarının ötesine taşıyarak genişletmeyi düşünüyor. Rambert şu anda, DV8’in Enter Achilles prodüksiyonunu yeniden hazırlıyor. Enter Achilles, koreograf Lloyd Newson’ın[24] 1995’te hazırladığı, erkeklerin barda buluştuğu testosteron dolu bir geceyi konu alan, modern erkeklik üzerine bir eserdir. Newson, DV8’i beklemeye aldı. Ama Shute, prodüksiyonun durdurulmasını istemedi. Konu hakkında Newson, “ Zamanı geçmiş, tozlu bir iş yapmak istemiyorum.” dedi. Newson’un aksine Shute, güncelliğinden çok emindi. Bunun üzerine Newson, karakterlerinin güncelliğini kontrol etmek için Birleşik Krallık çevresinde bir araştırma gezisine çıktı. Enter Achilles prodüksiyonu, şu an yeni bir kadroyla planlanmış durumda.

Shute’a göre bu, dijital ve fiziksel arşivler ya da yeniden sahneleme yoluyla bir çağdaş dans kanonu oluşturmayı amaçlayan, daha büyük bir projenin başlangıcı olabilir. Shute, bunun sadece büyük isimlerden değil, aynı zamanda “belli akımlara veya önemli sosyal tartışmalara katkıda bulunmuş, veya dansın yönünü etkilemiş” dans çalışmalarından da oluşan bir katalog olacağını söylüyor. “Amacımız, bunları formaldehit[25] formunda korumak değil, bunların nasıl yeniden üretilebileceğini bulmak.”

Shute, şu an adını henüz açıklamadığı fakat sanat mecrasındaki çağdaşları ve ortakları arasında dünya çapında methedilen bir kadın koreograf için, Tate Modern ile görüşmeler yapmakta. Eserleri kalıcı olan görsel sanatçılar sanat piyasası tarafından yüceltilmekte. Ancak Shute’a göre, koreografinin doğası maalesef diğer sanat formlarına karşı dansın bir dezavantajıdır. Çünkü dansçıları bir arşiv içerisine yerleştirip doğru sıcaklıkta tutup daha sonra geri çıkarmak mümkün değildir.”

Her dansçı bir bakıma yaşayan bir arşivdir. Çünkü hareketler vücuttan vücuda aktarılır ve dansçılar bunları kas hafızalarında tutarlar. Boris Charmatz[26], 2015’te Tate Modern’da[27] sergilenen, dansçıların kendi repertuvarlarından solo performanslar sergiledikleri bir 20. yüzyıl özeti olan 20 Dancers for the XX Century [20. yüzyılda 20 Dansçı] prodüksiyonu ile bunu keşfetmiştir. Londralı dansçı Zinzi Minott da, somut doküman eksikliği çektiğini düşündüğü siyahi dansı hakkında kendi canlı arşivini oluşturuyor. Sanatçı Nisan ayında Gateshead’deki Baltic[28] galerisinde, dansını 24 saat kesintisiz tekrar etmeyi planlıyor.

Zinzi Minott[29], “Avrupa’nın en iyi dans okullarından biri olan (Trinity) Laban’a gittim. İngiltere’de siyahilerin dansı hakkında hiçbir şey öğrenmemiştim. Ben sadece Alvin Ailey’i[30] biliyordum. Eğer Martha Graham ve Merce Cunningham[31] öğretilir de Katherine Dunham[32]ve Pearl Primus gösterilmezse, eksik bir çağdaş dans tarihi oluşur.” diyor.

Minott, göz ardı edilme tehlikesi olduğunu düşündüğü eski ve yeni sanatçıların bir dakikalık videolarını topluyor. Bu sanatçılara Greta Mendez, Malik Nashad Sharpe, Keyon Gaskin[33] ve az bilinen, 1946’da Londra’da kurulan, Avrupa’nın ilk siyahi dans topluluğu olan Ballet Nègres[34] Topluluğu[35] da dahil.

İlginçtir ki Minott kendi performansını, “anın canlılığı ile filmin statik doğası arasındaki uyuşmazlık” yüzünden, gelecek nesiller için kaydetmiyor. “Somut arşivler, bir şeyleri aynı durumda muhafaza etmeyi amaçlarlar, ama ben bedenimle çalışıyorum ve işimin zamanla değiştiğini ve gerilediğini biliyorum.” diyor Minott.

Davies, Minott’a hak veriyor. Her zaman yenilikçi biri olan Davies, 2009’da kendi arşivini dijitalize etmişti. Ancak bu yıl yakın zamanda şirketinin ve stüdyolarının sanat yönetmeni olarak görevinden istifa ettiğini açıkladıktan sonra, bu arşivi devam ettirmek konusunda pek istekli değil. Davies, “Dansın sıradışı özelliklerinden biri, hareket ve değişimle ilgili olmasıdır. Dansın her gün değiştiğinin farkına varalım.” diyor.

Davies, “Geçmişteki çalışmalarımı gübreye benzetirim.” diyor. “Yaptığım her iş, bir sonraki için zemin oluşturur.” Davies’in bu gübreleri, Londra stüdyolarında beraber çalıştığı genç dansçılar için yaratıcı bir zemin sağlamıştır. Ve o stüdyolarda, Davies’in felsefesi ve yazılı prensipleri, sanatçılara rehber olacaktır.

Davies, büyük sanatçıların çalışmalarının korunup yaşatılmasını destekliyor, ama dansın bir yere sabitlenememesinden de çok hoşnut. “‘Eskiden böyleydi, şimdi de bu yüzden böyle’ gibi söylemlerde bulunmak yerine, entelektüel ve fiziksel anlamda sürekli takipte kalmalıyız.”

 

Metnin İngilizce orijinali için, bkz. Lyndsey Winship, “Step in time: how to save the legacy of dance from being lost in history”, 12 Mart 2020. 6 Nisan 2020 tarihinde erişilmiştir. <https://www.theguardian.com/stage/2020/mar/12/step-in-time-how-to-save-the-legacy-of-dance-from-being-lost-in-history> Yazarın izniyle çevrilmiştir. Metindeki vurgular yazara aittir. (ç.n.)

[1] bkz. <https://www.theguardian.com/stage/2019/feb/27/richard-alston-dancers-choreographer>

[2] 1994’te kurulan Richard Alston Dans Topluluğu, sanat yönetmeni Richard Alston ve yardımcı koreograf Martin Lawrance’ın çalışmalarını sergileyen, popüler bir çağdaş dans topluluğudur. (ç.n.)

[3] Light-footed, çevik anlamına gelir. (ç.n.)

[4] Mats Ek, İsveçli bir dansçı, sahne yönetmeni ve koreograftır. 1985-1993 yılları arasında Cullberg Balesi’nin müdürlüğünü yapmıştır. (ç.n.)

[5] Mark William Morris, işçiliği, ustalığı, mizahı ve zaman zaman eklektik müzik eşliğiyle ünlü olan Amerikalı dansçı, koreograf ve yönetmendir. Morris, dans meraklıları, müzik dünyası ve ana akım seyircileri arasında popülerdir. (ç.n.)

[6] Merce Cunningham, Amerikalı koreograf ve dansçıdır. Çok küçük bölümlere ayırdığı sahnenin kullanımında tüm hiyerarşi düşüncesini yıkmıştır ve böylece seyircinin alışılmış algılama düzenini değiştirmiştir. Başka disiplinlerle ortaklaşa çalışmalarıyla bilinen Cunningham, avangard sanatın üzerinde, dans dünyasının da ötesinde, derin bir etki yaratmıştır. Merce Cunningham Dans Topluluğu’nun lideri olarak, modern dans üzerinde etkisi büyüktür. (ç.n.)

[7] bkz. <https://www.theguardian.com/stage/2020/mar/09/merce-cunningham-3d-documentary>

[8] Alvin Ailey Amerikan Dans Tiyatrosu, 1958 yılında koreograf ve dansçı Alvin Ailey tarafından New York’ta kurulan bir modern dans topluluğudur. Sanat yönetmeni Robert Battle ve yardımcı sanat yönetmeni Masazumi Chaya tarafından yönetilen 32 dansçıyla kurulmuştur. (ç.n.)

[9] bkz.<https://www.theguardian.com/stage/gallery/2018/dec/07/alvin-ailey-american-dance-theater-at-60-in-pictures>

[10] Tam adıyla Philippine Pina Bausch, modern dans koreografıdır ve Tanztheater (dans tiyatrosu) akımının öncülerindendir. Almanya’nın Wuppertal kentindeki Tanztheater Wuppertal Pina Bausch isimli topluluğun sanat yönetmeni ve koreografıdır. 1970’lerden beri modern dans alanında etkili olmuştur. (ç.n.)

[11] Uzun ismi Victoria and Albert Müzesi’dir. On yedinci yüzyıldan günümüze baleden müzikale, siyahi dans tarihinden Güney Asya’daki dansların tarihine kadar birçok çalışmayı arşivliyorlar. (ç.n.)

[12] İngilizce açılımı Video Home System’dir. Analog bir şekilde video kaydetmeye yarayan kasetlerdir. (ç.n.)

[13] Sue Davies olarak bilinen Siobhan Davies, 1970’lerde Londra Çağdaş Dans Tiyatrosu’nun dansçısı ve baş koreograflarından biri olmuştur. 1988 yılında Siobhan Davies Dans isimli çağdaş dans topluluğunu kurmuştur. İngiltere’nin en önemli çağdaş koreograflarından biridir. 2000 yılından itibaren bölge odaklı dans çalışmalarına yönelerek koreografik stilde değişikliğe gitmiştir ve 2007 yılında dans prodüksiyon turneleri yapmamaya karar vermiştir. (ç.n.)

[14] bkz. <https://www.theguardian.com/stage/siobhan-davies>

[15] Benesh Notasyonu, dansı ve diğer insan hareketlerini belgelemek için kullanılan bir dans gösterim sistemidir. Joan ve Rudolf Benesh tarafından 1940’ların sonlarında icat edilen sistem, insan vücudunun mecazi temsillerine dayanan soyut sembolleri kullanır. Koreografi ve fiziksel terapide, ve Kraliyet Dans Akademisi tarafından bale öğretmek için kullanılır. (ç.n.)

[16] bkz. <https://www.cellprojects.org/exhibitions/liberation-notes-etc>

[17] Sözlü tarih projesi Voices of British Ballet’nin [İngiliz Balesinden Sesler] yaratıcısıdır. Linton’ın “Bir dansçı olarak sesin her türlüsü hayatıma merkez olmuştur.” söylemi, balenin sözsüz bir sanat formu olduğu algısına karşı çıkar. (ç.n.)

[18] Patricia Linton’ın öncülük ettiği, Londra’da bulunan bir arşivdir. Bu arşivde sadece dansçı ve koreografların değil, aynı zamanda tasarımcılar, müzisyenler, sahne yöneticileri, yöneticiler, teknisyenler, yapımcılar, öğretmenler ve yazarların da kayıtları vardır. (ç.n.)

[19] bkz. <https://www.theguardian.com/stage/ballet>

[20] Victoria ve Albert Müzelerinin dans küratörüdür. Aynı zamanda Rambert Dans Topluluğu ve İngiliz Ulusal Balesi arşivcisidir. (ç.n.)

[21] Royal Academy of Dance, merkezi Londra’da bulunan uluslararası bir dans eğitimi kuruluşudur. Öğrenci ve öğretmen yetiştirir. Her yaştan bale öğrencileri için tüm dünyada geçerliliği olan bir sınav sistemi yürütür. (ç.n.)

[22] bkz. <https://www.royalacademyofdance.org/about-us/rad100/on-point-royal-academy-of-dance-at-100/>

[23] bkz. <https://www.theguardian.com/artanddesign/2018/nov/01/new-va-east-site-to-offer-dramatic-360-degree-viewing-spaces>

[24] DV8 Physical Theater’ı [DV8 Fiziksel Tiyatrosu]  1986 yılında kuruluşundan beri yöneten, çalışmalarıyla çağdaş dans ve tiyatroda dinamik bir etki oluşturan Lloyd Newson, katkılarından dolayı 2013 yılında Kraliçe tarafından OBE [Britanya İmparatorluk Nişanı] ile ödüllendirilmiştir. (ç.n.)

[25] Zehirli bir gazdır. Yakıcı bir kokusu vardır. (ç.n.)

[26] bkz. <https://www.theguardian.com/stage/2017/jul/16/boris-charmatz-10000-gestures-manchester-international-festival>

[27] Tate Modern, Londra’da yer alan, ulusal ve uluslararası modern sanat eserlerinin sergilendiği bir müzedir. Tate Britain, Tate Liverpool, Tate St Ives ve Tate Online ile birlikte sadece Tate olarak da adlandırılırlar. (ç.n.)

[28] bkz. <https://baltic.art/black-on-black-24r>

[29] 2016-2017 yılları arasında Tate Modern ve Tate Britain’da bulunan siyahi dansçı, çalışmalarıyla beden, dans ve politika arasındaki ilişkiye odaklanır. (ç.n.)

[30] Afro-Amerikan bir dansçı, yönetmen, koreograf ve aynı zamanda Alvin Ailey American Dance Theater’ın kurucusudur. Alvin Ailey American Dance Theater’ı siyahilerin kültürünü, hislerini ve içlerinde bulunduğu durumu dans yoluyla ifade etme amacıyla kurdu. Çalışmalarında jazz, tiyatro, modern dans ve bale ögelerini birbiri içinde kaynaştırmaya çalıştı. Koreografilerini Amerika’da siyahilerin yaşamı için bir farkındalık yaratabilmek için kurguladı. En fazla performe edilen ve en popüler gösterisi Revelations gösterisidir. (ç.n.)

[31] bkz. <https://www.theguardian.com/stage/mercecunningham>

[32] Katherine Dunham, Afro-Amerikan bir dansçı, yazar, eğitimci ve aynı zamanda antropolojisttir. Siyahi dansın ana kraliçesi diye bilinir. Chicago’dayken, burslu olarak Karayipler’de etnografi ve dans eğitimi almaya gitti. Kendi adıyla bir dans topluluğu kurdu. Bu topluluk kendi kendine yetebilen ilk siyahi dans topluluğudur. Kendi adıyla bilinen Dunham hareket yöntemini buldu. (ç.n.)

[33] Keyon Gaskin, dansını cinsiyetçi ve ırkçı güç yapılarını eleştirmek için kullanan, hayranlık ve alkış istemeyen bir dansçıydı. (ç.n.)

[34] bkz. <https://www.theguardian.com/culture/1999/aug/05/artsfeatures1>

[35] Berto Basuka tarafından kurulan Avrupa’daki ilk siyahi dans topluluğudur. De Prophet, They Came, Market Day ve Aggrey gösterilerini çıkardılar ve Avrupa’da birçok yere turne düzenlediler. (ç.n.)

Bir Cevap Yazın